Боловсролын сайд Л.Энх-Амгалан дөрвөн жилийн өмнөх “асуудал”-тайгаа дахин туллаа. Учир нь, тэрээр өмнө нь Боловсрол, шинжлэх ухааны сайд байхдаа “...МУИС-ийн нэрний давхардлыг арилгах асуудлыг хуулийн хүрээнд шийдүүлж, удахгүй нэг талд нь гаргана. Би МҮИС гэдэг нэрийг хууль бусаар авч ашиглан, ашиг орлого олох хэрэгсэл болгож байгааг буруутгаж байна. Дээр нь, МУИС-ийн оюуны өмч болох нэрийг нь давхардуулж олгосон тухайн үеийн Боловсролын яамны албан тушаалтнууд, Улсын бүртгэлийн газрыг буруутгаж байгаа юм. Нэрийн давхардал үүссэн нь оюуны өмчийн хулгай” гэж үздэг байсан. Тэрээр 2021 оны есдүгээр сарын 2-нд “…МҮИС бол МУИС-тай адилхан нэр авснаар олон мянган хүүхдийн ирээдүйн боловсролд эрсдэл үүсгэсэн, гэмт хэргийн шинж чанартай харагдаж байна. МҮИС хэмээх нэр Монгол түмний өмч. Хэн нэгний хувийн компани үүнийг өмчилж, бизнес хийх эрх байхгүй” гэж байв. Тиймээс, уг асуудалд нэлээд анхаарал тавьж ажилласан. Улмаар, 2022 оны аравдугаар сарын 5-нд МУИС-ийн 80 жилийн ойд оролцохдоо “...Монгол Улсад орчин цагийн дээд боловсролын тогтолцоо үүссэний 80 жилийн ой тохиож байна. Энэ түүхийг МУИС бүтээсэн. АИХ-ын тогтоолоор 1992 онд МУИС-ийн нэрийг МҮИС гэж нэрлэсэн. Энэ нэр МУИС-ийн оюуны өмч гэсэн үг. Энэ түүхийг хэн нэгэн этгээд хууль бус үйлдлээр өмчилж, ашиглаж болохгүй. Энэ бол гэмт хэрэг. Тийм учраас 80 жилийн ойн хурал дээр энэ түүхэн нэр МУИС-даа хадгалагдан үлдэх ёстой” гэж байжээ.

Сайд яагаад ингэж хандах болсон нь учиртай. Уг нь, МУИС англи нэршлийнхээ “Mongolian National University”,“MNU” хувилбарыг Монгол Улсын “Барааны тэмдэг, газар зүйн заалтын тухай” хуулийн дагуу Оюуны өмчийн газраар дүгнэлт гаргуулжаад баталгаажуулсан. МУИС дээрх нэршлүүдийг 12278, 12279 дугаартайгаар хууль ёсоор эзэмшдэг. Гэтэл олон жилийн туршид гадаадад ч, дотоодод ч тус сургуулийг МҮИС-тай андуурсан тохиолдлууд тасралтгүй гарсан. Тодруулбал, МҮИС хэмээх нэрний товчлол нь МУИС-тай андуурагддаг. Зарим иргэд “…Хүүхдээ МУИС-д орууллаа гэсэн чинь хувийн нэг сургууль болж таарлаа. Бид хүүхдээ тэнд сургахгүй. МУИС-д сургахыг хүсч байна” гэж өргөдөл хүсэлт гаргадаг. Гадаадаас ч, МУИС-д сурахаар ирсэн оюутнууд МУИС гээд МҮИС-д элссэн тохиолдол цөөнгүй гарчээ. Энэ талаар, 10 гаруй жилийн өмнө ШӨХТГ-т гомдол мэдээлэл очиж байсан удаатай.

Сүүлдээ, “…МУИС-ийн нэрийг МҮИС ашиглаад байж болохгүй юм байна” гэдэг ойлголт нийгэмд үүсэж энэ асуудлаарх маргаан 2020 оноос хойш шүүхээр явсан. Тэгж явсаар, Дээд шүүх 2025 оны хоёрдугаар сарын 3-нд уг маргааныг эцэслэсэн. Ингэхдээ, МУИС-ийн нэр хэвээр үлдээж, МҮИС хууль зөрчсөн гэж үзсэн. Тодруулбал, 2020 оноос эхлэн МУИС, МҮИС хоёр сургуулийн нэр, бараа тэмдэгтийн маргаан гурван шатны шүүхээр орж шийдэгдсэн. Улмаар, 2022 онд УБЕГ-ын байцаагч МҮИС нэрийг хүчингүй болгосон. Үүнээс үүдэн МҮИС-ээс УБЕГ-ын байцаагчийг “…МҮИС нэрийг цуцалсан” гэх шалтгаанаар шүүхэд дахин нэхэмжлэх гаргасан байдаг. Тэгж тэгж өнгөрсөн хавар буюу 2025 оны хоёрдугаар сарын 4-нд уг асуудлаар Дээд шүүх эцсийн шийдвэр болох тогтоолоо гаргачихсан байдаг. Түүнд “…Их сургуулийн үйл ажиллагаа явуулах лицензтэй “Монголын үндэсний их сургууль” нь нэрээ өөрчлөөгүй, өөрчлөн байгуулагдаагүй байхад 2013 онд “Монголын үндэсний их сургууль” ХХК-ийг “…Их сургуулийн үйл ажиллагаа явуулах сургалтын лицензтэй” гэж шинээр бүртгэсэн. Энэ нь хууль тогтоомжид заасан үндэслэлгүй бөгөөд тийм захиргааны актыг гаргах эрх хэмжээгүй этгээд шийдвэр гаргасан” хэмээн шийджээ. Өөрөөр хэлбэл, МҮИС-ийн нэхэмжлэлийн шаардлагыг бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгож, МУИС-ийн гомдлыг хангаж уг маргааныг эцэслэн шийдвэрлэсэн. “…Маргаан ингээд дууссан” гэж байтал Боловсролын яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга Х.Батжаргал санаатай, санамсаргүй нь тодорхойгүйгээр 2025 оны арваннэгдүгээр сарын 27-нд УБЕГ-ын дарга Д.Даваанямын нэр дээр “Шүүхийн магадлал хэрэгжүүлэх тухай” 02/5026 тоот албан бичгийг илгээсэн байна. Түүндээ “…Захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн 2024 оны гуравдугаар сарын 27-ны өдрийн 221/МА2024/0213 дугаар шүүхийн магадлалаар БСШУ-ы сайдын 2022 оны аравдугаар сарын 25-ны өдрийн “Тушаал хүчингүй болгох тухай” А/421 дүгээр тушаалын 1 дэх заалтыг хүчингүй болгохоор тогтоосон байна. Дээрх шүүхийн магадлалыг хэрэгжүүлж гаргасан Боловсролын сайдын 2025 оны аравдугаар сарын 14-ний өдрийн “Тушаалын холбогдох заалтыг хүчингүй болгох тухай” А/491 дүгээр тушаалыг хавсралтаар хүргүүлж байна. Зөвшөөрлийн тухай хуулийн 4 дүгээр зүйлийн 4.1, Иргэний хуулийн 26 дугаар зүйлийн 26.1, Хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн хуулийн этгээдийн 5 дугаар зүйлийн 5.1, 7 дугаар зүйлийн 7.1.11 дүгээр зүйлд заасны дагуу улсын бүртгэлд бүртгүүлж, иргэний эрх зүйн чадвар нь үүссэн, татвар төлөгчөөр бүртгүүлсэн хуулийн этгээд зөвшөөрөл авах хүсэлт гаргахаар заасан. Иймд тус сургуулийн их сургуулийн ангиллыг сэргээсэн байх тул Боловсролын ерөнхий хуулийн 18 дугаар зүйлийн 18.1-д “…Боловсролын сургалтын байгууллага нь цэцэрлэг, ЕБС, мэргэжлийн боловсролын сургууль, политехник коллеж, коллеж, дээд сургууль, их сургууль байна” гэж заасны дагуу МҮИС-ийг улсын бүртгэлд бүртгэж өгөхийг уламжилж байна” гэсэн байгаа юм.

Үүнийг нь МҮИС-ийнхан барьж аваад шүүх рүү харайлгачихсан. Ингээд, нэрийн маргаан дахин сэдэрсэн байна. Харин УИХ-ын гишүүн Л.Энх-Амгалан Боловсролын сайдаар томилогдсоныхоо дараахан яамныхаа хурал дээр “…Үндэсний гэдэг тодотголтой их сургуулиудыг “…Ийм нэртэй байж болохгүй ээ” гэж хуульчлаад явсан. Яагаад үндэсний гэдэг нэрийг энэ сургуулиуд очоод авчихсан юм бэ. Тэр МҮИС гэдэг нэр хууль бус гэдэг дээр бүх шийдвэрүүд нь гарсан. Тэр нэр яагаад өөрчлөн зохион байгуулагдахгүй байгаа юм. Хэнээсээ айгаад байгаа юм бэ” хэмээн бухимджээ.

Ер нь бол, сүүлийн жилүүдэд дээрх байдлаар МУИС-ийн нэрийг ашиглаж, нэр хүндийг нь үнэгүйдүүлэх оролдлого гарч буй юм. Үүнийгээ МҮИС хүлээн зөвшөөрөлгүй, ямар нэг арга саам хайж олоод шүүхээр заргалдсаар байгаа юм. Ингэхдээ, “…Шүүх дээрх шийдвэрүүдийг гаргахдаа МҮИС-ийн төгсөгчдийн эрх ашиг зөрчсөн”, “…Хувийн бизнесийг дээрэмдэж байна” гэж гомдоллодог. Гэтэл, МУИС-ийн нэрийг МҮИС-ийнхтай андуурснаар гадаад, дотоодоос суралцагчид хохирсон байдаг. Сонсоход, хэдэн хүний асуудал мэт боловч, цаад хор хөнөөл нь хэмжихэд хэцүү юм. Явсаар, МУИС-ийн нэрийг МҮИС ашигласны хохирогч нь Монгол Улс болдог. Учир нь, МУИС бол 1942 онд байгуулагдсан, Монголын хамгийн том, судалгааны тэргүүлэх, анхны их сургууль юм. Мөн улс орны хөгжлийн тулгуур, мэдлэгийн цөм болсон үндэсний тэргүүлэх сургууль гэгддэг. Тэр утгаараа, нийгэм, эдийн засгийн салбарт өндөр үүрэг гүйцэтгэдэг билээ. Хамгийн хачирхалтай нь, улсынхаа хамгийн том их сургуультай нэр булаацалдсан явдал Монголд л ганц гарч байгаа бололтой. Бусад улс оронд хэн нэгэн бизнесмэн МҮИС шиг хувийн сургууль байгуулах байтугай, тэр талаар бодох ч боломжгүй юм байна. Яагаад гэвэл, МУИС шиг их сургуулийнх нь нэр хуулиар хамгаалагддаг. Нэр байтугай үйл ажиллагааны давхардал ч үүсгэх бололцоо олгодоггүй байна. Тэгж л, МУИС шиг их сургуулиа дархалж өгсөн байдаг. Тэр утгаараа, өнөөгийн МҮИС шиг МУИС-тай заргалдах нь манайхаас бусад улсад хуулийн бөгөөд ёс зүйн томоохон зөрчил гэж болно.

Б.ГАРЬД

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

2026 ОНЫ ДӨРӨВДҮГЭЭР САРЫН 21. МЯГМАР ГАРАГ. № 75 (7817)