ХДХВ-ийн нөхцөл байдал ямар байгаа талаар ХӨСҮТ-ийн ДОХ, БЗДХ-ын ТСА-ны их эмч А.Индратай ярилцлаа.

-Манай улсад өнөөдрийн байдлаар ДОХ өвчний хэдэн тохиолдол илэрсэн байна вэ. Тандалт судалгаагаар ямар дүн гардаг вэ?

-Монгол Улсын хэмжээнд 2026 оны эхний хагас жилийн байдлаар ХДХВ-ийн тохиолдол өссөн дүнгээр нийт 441 тохиолдол бүртгэгдсэн. Үүнээс нас баралт 73, идэвхтэй хяналтад 327, гадаадад 40 тохиолдол байна. Хүйсийн харьцаагаар авч үзвэл, нийт тохиолдлын 14.3 хувийг эмэгтэйчүүд, үлдсэн 85.7 хувийн тохиолдол нь эрэгтэйчүүд байгаа. Манайх хоёр жилдээ нэг удаа харуулдан тандалтын судалгаа хийгддэг. Энэхүү судалгаагаар халдварын тархалтын байдал ямар хэмжээнд яваад байгаа вэ, тооцооллоор ямар байх боломжтой вэ гэдгээ тоо баримттайгаар гаргаж ирдэг. Өнгөрсөн жилээс эхлээд жил бүр хялбаршуулсан харуулдан тандалтын судалгааг хийдэг болсон. 2025 оны харуулдан тандалтын судалгаагаар ХДХВ ДОХ-ын тохиолдлоор төвлөрсөн тархалттай улс орны нэг хэвээр явж байгаа. Хүн амын өсөлтийг дагаад өвчлөлийн байдал нэмэгдэнэ, нөгөөтэйгүүр тогтмол илрүүлэлт сайн хийгдэж байна. Мөн нийт хүн амд 0.1 хувиас бага тархалттай, нийт хүн амыг одоогоор хамраагүй гэж үзэж болно. Харин бусад бэлгийн замаар дамжих халдварын тохиолдлууд нь харьцангуй байгаа. Нийт халдварт өвчин дотор нэгдүгээрт, амьсгалын замын тохиолдлууд орж байна.

Түүний араас бэлгийн замаар дамжих халдварууд эзэлдэг. 2026 оны хагас жилийн байдлаар шинээр тохиолдож байгаа бэлгийн замаар дамжих халдварын 4658 тохиолдол бүртгэгдсэн. Үүнээс тэмбүү 2074, заг хүйтэн 1528, трихомониаз 1042, үлдсэн нь бусад бэлгийн замаар дамжих халдварууд явж байна гэсэн үг. Өмнөх оны хагас жилийн байдалтай харьцуулахад 754 тохиолдлоор буурсан үзүүлэлттэй харагдаж байгаа. Гэхдээ энэ нь зөвхөн ХӨСҮТ-өөс хийгдсэн судалгааны тоо. Бусад хувийн эмнэлгээр үйлчлүүлж байгаа тоон мэдээлэл, өгөхгүй байгаа тоонууд бас орж ирвэл зөрүүтэй гарч ирнэ.

-Өссөн дүнгээр гэж хэллээ. Энэ нь анх илэрснээс хойших нийт тохиолдол гэсэн үг үү?

-1992 онд анх манай улсад ХДХВ тохиолдол бүртгэгдсэнээс өнөөдөр хүртэлх тоон мэдээ байгаа. Давхардсан тоогоор биш. Энэ оны хагас жилд 14 шинэ тохиолдол бүртгэгдсэн. Манай тандалт судалгааны алба жил болгон тооцоолол гаргадаг. Нийт ХДХВ-ийн халдвартай байх боломжтой тоо, түүнээс тухайн жилдээ шинээр илрэх боломжтой тоо гэж тооцоолдог. 2025 оны байдлаар нийт 694 халдвартай хүн байх боломжтой гэж тооцоолсон. Түүнээс шинээр тохиолдох нь 48 гэж тооцоолсон. Тэгээд манайх тухайн тоогоо яг илрүүлж чадсан байна. Энэ оны байдлаар 48 шинэ тохиолдол гаргах боломжтой буюу нийт 710 тохиолдол байх боломжтой гэж тооцоолсон байгаа. Энэ тооцооллуудыг жил бүр Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагатай хамтран ажиллаад манай халдвар судлаач нар гаргадаг.

-Өнөөдөр дэлхий дээр ямар нөхцөл байдалтай байгаа вэ. Манай улсад эмчилгээний илрүүлэлт, үр дүн хэр байдаг вэ?

-2025 оны байдлаар дэлхийд 41 сая хүн халдвартай байх боломжтой гэж үзсэн. Үүнээс 35.3-47.5 сая хүн халдвартай байх боломжтой гэж үзээд үүнийг 39.7 сая нь насанд хүрсэн хүмүүс гэж тооцоолсон байна. 2025 оны байдлаар 570 мянган хүн ХДХВ халдвараас үүдэлтэй ДОХ-оор нас барсан байна гэж үзэж байгаа. Гэхдээ 2004 оноос хойш нас баралтын түвшин харьцангуй буурч байгаа гэж үзэж байна. Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагаас 95/95/95 гэсэн зорилтыг тавьсан. Энэ нь хүмүүсийн 95 хувь нь өөрийнхөө статусыг мэддэг байх, тэр хүмүүсээс 95 хувийг нь эмчилгээнд хамруулах. Эмчилгээнд хамрагдсан хүмүүсийн 95 хувьд нь вирусийн ачаалал тоологдохгүй буюу эмчилгээ нь үр дүнтэй байх гэсэн зорилтын дагуу явдаг. Манай улс ч энэ зорилтынхоо дагуу явж байгаа. Тиймдээ ч бид 94 хувь буюу эмчилгээний үр дүн өндөртэй явдаг. Харин илрүүлэлт, статусаа мэдэж байгаа хүн болон эмчилгээнд хамрагдах хүн харьцангуй бага байгаа. Нэгэнт илрээд, эмчлүүлж байгаа хүмүүсийн эмчилгээний үр дүн өндөр байна.

ХДХВ халдвар авснаас хойш 8-10 жилдээ шинж тэмдэггүй байдлаар явах боломжтой гэж үздэг. Энэ өвчин хүний дархлааны эсийг гэмтээгээд дархлааны эс цөөрч эхэлдэг. Дархлааны эс тодорхой хэмжээнд маш бага болоод ирэхээр тухайн хүнд зовуурь өгч эхэлдэг. Гадны халдварт өртөмхий болсонтой холбоотойгоор зовууриуд өгч эхэлнэ. Ерөнхий биеийн талаас огцом жин буурах, халуурах, булчингаар өвдөх, үе мөч эрвэгнэх зэргээр эдгээр шинж тэмдэг илэрдэг. Энэ ерөнхий халдварын шинж тэмдэг томуу, томуу төст өвчин болон бусад халдварын үед илэрдэг шинж тэмдэгтэй төстэй байдаг. ХДХВ халдвар авснаас хойш 8-10 жилдээ шинж тэмдэггүй байдлаар явах боломжтой байдаг болохоор бэлгийн идэвхтэй амьдралтай бол зургаан сардаа заавал шинжилгээ өгчихдөг байх хэрэгтэй.

-Сүүлийн үед сошиалд худал, үнэн нь мэдэгдэхгүй УИХ-д энэ өвчнөөр өвчилсөн гишүүд байдаг юм байна. Зарим урлаг соёлынхноос ч илэрсэн байна. Манай улсад их тохиолдол илэрч байдаг юм байна. Дарж мэдээлдэг юм байна зэргээр бичсэн харагдах юм. Энэ талаар үнэн бодит мэдээллийг та хэлж өгөхгүй юу?

-Манай эмнэлэг бол бодит тоон мэдээллийг иргэддээ хүргэдэг. Яагаад гэвэл, ҮАБЗ, ЭМЯ руу батлагдсан үнэн, зөв бодит тоон мэдээлэл явуулах үүрэгтэй. Мөн жил бүрийн арванхоёрдугаар сарын 1-ний өдөр иргэд, олон нийтэд хандсан олон үйл ажиллагааг таниулан сурталчилж явуулдаг. Тоон мэдээллийг бид дарах ямар ч боломжгүй. Үүнээс үндэслэн хэлэхэд, гишүүд болон олны танил хүмүүс ХДХВ халдвар авсан гэдэг мэдээ мэдээлэл, тохиолдол огт байхгүй. Энэ бол хувь хүний нууцлалын байдалтай шууд хамааралтай асуудал.

-ХДХВ нь эмчлэгддэг архаг өвчний ангилалд орчихсон байгаа гэж та ярилцлага эхлэхээс өмнө хэлж байсан. Энэ талаар тодруулахгүй юу?

-Өнөөдөр дэлхий нийтэд өвдөхөөс нь өмнө урьдчилан сэргийлье гэдэг байдал, чиг хандлага илүү давамгайлж явагдаад байгаа, ямар ч өвчин дээр.

Үүнтэй холбоотой өртөлтийн өмнөх сэргийлэлт буюу тухайн хүн өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ гараад эхэлсэн. 2025 оны 12 дугаар сараас эхлэн манай улс энэ хандлагыг бүрэн нэвтрүүлээд үйл ажиллагаагаа сайжруулаад явж байна. 2026 оны наймдугаар сарын 31-ний байдлаар өртөлтийн өмнөх сэргийлэлтэд хамрагдахаар шинжилгээ өгсөн 221 хүнээс 123 хүн нь үйлчилгээгээ аваад явна. Мэдээж хянагддаг. Энэ өртөлтийн өмнөх сэргийлэлт нь зөвхөн ХДХВ халдвараас сэргийлнэ үү гэхээс бусад бэлгийн замаар дамжих халдварыг сэргийлэхгүй.

Тэгэхээр өөрийгөө бэлгийн замаар дамжин халдварлах болон ХДХВ-ийн халдвараас бүрэн сэргийлье гэж хүсч байгаа бол бэлгэвчийг 100 хувь хэрэглэвэл илүү үр дүнтэй сэргийлэлт болно гэж хэлмээр байна. Өнөөдөр ХДХВ нь эмчлэгддэг архаг өвчний ангилалд орчихсон байгаа. Тэгэхээр бүрэн эдгэрдэггүй ч эмчлэх эм тариа дэлхий дахинаа гараад ирсэн байна. Манай улсад ч энэ төрлийн эмчилгээнүүд нэвтэрсэн байгааг би түрүүн цухас дурдсан. Хамгийн гол нь тухайн хүн эрт оношлогдоод, эрт эмчлэгдвэл хөдөлмөрийн чадвар алдагдахгүй. Эрт нас барахгүй гэсэн үг. Эмчилгээгээ тогтмол хийлгээд, хяналтад тогтмол яваад байвал вирусийн ачаалал тоологдохгүй. Бусдад 99 хувьтай халдвар тараахгүй гэсэн үг.

Б.НАНДИН

ӨДРИЙН СОНИН