2026 оны Дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний индексийн дүн Ази-Номхон далайн бүс нутагт хэвлэлийн эрх чөлөө ноцтой доройтож байгааг харууллаа. Судалгаанд хамрагдсан 32 улс, нутаг дэвсгэрийн 21-д нь хэвлэлийн эрх чөлөөний байдал “хүнд” эсвэл “маш ноцтой” ангилалд багтжээ. Ингэснээр тус бүс дэлхийн хамгийн хаалттай, дарамт ихтэй бүсүүдийн нэг хэвээр байна.

Энэ доройтлын гол шалтгаан нь хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудын эсрэг хууль эрх зүйн дарамт нэмэгдэж, хэт хатуу, өргөн хүрээтэй хуулиудыг ашиглах явдал хэмээн дүгнэжээ. Түүнчлэн бүс нутгийн авторитар дэглэмүүд, ялангуяа Хятад улсын боловсруулсан цензур, суртал ухуулгын арга барил хил хязгаараас даван тархаж буй нь илүү анхаарал татаж байна.

 

Авторитар цензурын нөлөө тэлж байна

 

Онолын хувьд бүс нутгийн ихэнх улс хэвлэлийн эрх чөлөөг хуулиараа баталгаажуулсан ч бодит байдал дээр системтэйгээр зөрчигдөж байна.

Хойд Солонгос (179-р байр) үүний хамгийн тод жишээ. Үндсэн хуульд хэвлэлийн эрх чөлөөг тусгасан ч бодит байдалд бие даасан сэтгүүл зүй бүрэн хориглогдож, зөвхөн төрийн суртал ухуулга ноёрхож байна.

Хятад улс (178-р байр) сүүлийн жилүүдэд “үндэсний аюулгүй байдал”-ын нэрийн дор сэтгүүлчдийг хорих хуулийн арга хэрэгслээ эрчимтэй өргөжүүлжээ. Одоогийн байдлаар 121 сэтгүүлч хоригдож байгаа нь тус улсыг дэлхийн хамгийн олон сэтгүүлчийг хорьж буй орон болгож байна. Энэ загварыг Вьетнам (174), Мьянмар (166) зэрэг орнууд дуурайж, “кибер аюулгүй байдал”-ын хуулиар цахим орчныг хянах болжээ.

Афганистанд (175) 2021 онд Талибан эрхэнд гарснаас хойш хэвлэл мэдээллийг хянах, дэглэмийг шүүмжлэх боломжийг хаах, суртал ухуулгыг тулгах зорилготой олон хууль хэрэгжиж байна.

 

Сэтгүүл зүйг гэмт хэрэгжүүлэх хандлага нэмэгдэв

 

Зөвхөн авторитар орнуудаар хязгаарлагдахгүй, ардчилсан орчинд ч хууль тогтоомжийг сэтгүүлчдийн эсрэг ашиглах хандлага нэмэгдэж байна.

Энэтхэгт (157) хараат бус хэвлэлд шүүхийн дарамт нэмэгдэж, гүтгэлэг, үндэсний аюулгүй байдлын хуулиар сэтгүүлчдийг онилох болжээ. Пакистанд (153) улс төрийн тогтворгүй нөхцөл байдалд хэвлэл мэдээллийг хянах, зарим тохиолдолд дарах оролдлого тасрахгүй байна.

Филиппинд (114) терроризмын хэрэг үүсгэх нь хэвлэлийн дуу хоолойг намжаах гол арга болжээ. 27 настай сэтгүүлч Франчи Мэй Кумпиогийн хэрэг үүний жишээ бөгөөд түүнийг зохиомол хэрэгт буруутган зургаан жил хорьж, терроризмын хэргээр хамгийн удаан хоригдож буй сэтгүүлч болгосон байна.

Индонез (129), Сингапур (123), Малайз (95), Тайланд (92) зэрэг оронд улс төр, эдийн засгийн нөлөө бүхий бүлэглэлүүд сэтгүүлчдийг дарамтлах зорилготой “олон нийтийн оролцоог хязгаарлах стратегийн шүүх нэхэмжлэл” (SLAPP) өргөн ашиглаж байна.

 

Ардчилсан орнууд ч дарамтад байна

 

Хэвлэлийн эрх чөлөө тогтсон гэж үздэг орнуудад ч хууль эрх зүйн зохицуулалт сэтгүүл зүйд сөргөөр нөлөөлж байна.

Японд (62) төрийн нууцын тухай хууль эх сурвалжийг хамгаалах баталгаа сул байгаагаас өөрийгөө цензурдах хандлага бий болгож байна. Өмнөд Солонгост (47) “хуурамч мэдээлэл”-тэй тэмцэх нэрийн дор авч буй арга хэмжээ нь хэвлэлийн эрх чөлөөг хязгаарлаж болзошгүй гэж шүүмжлэл дагуулж байна.

 

Бүс нутагт “топ-20” орон алга

 

Ази-Номхон далайн бүсээс нэг ч улс Дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний индексийн эхний 20-д багтсангүй. Шинэ Зеланд (22) бүс нутгийн жишиг хэвээр байгаа ч байр ухарсан байна.

Тайвань (28), Зүүн Тимор (30), Австрали (33) зэрэг ардчилсан орнууд тодорхой сорилттой тулгарч байгаа ч харьцангуй хамгаалалттай орчныг хадгалж чадсаар байна. Гэсэн ч эдгээр нь нийтлэг дүр зураг биш, харин бүс нутагт хэвлэлийн эрх чөлөө тасралтгүй хумигдаж буй нөхцөлд “онцгой жишээ” болж байна.

 

Монгол Улс: Хоёр туйлын дунд савлаж буй орчин

 

Ази-Номхон далайн бүсийн ерөнхий хандлагыг авч үзвэл Монгол Улс (85) нь харьцангуй нээлттэй хэвлэл мэдээллийн орчинтой цөөн улсын нэг хэвээр байна. Гэсэн ч бүс нутгийн дарамт, нөлөөллөөс ангид байж чадахгүй байгаа нь анзаарагдаж байна.

Сүүлийн жилүүдэд Монголд хэвлэлийн эрх чөлөө хумигдах эрсдэлтэй хэд хэдэн үзэгдэл ажиглагдаж байна. Үүнд:

-Хэвлэл мэдээллийн байгууллагын эсрэг гүтгэлэг, нэр төрийн маргаан шүүхээр шийдэгдэх нь нэмэгдэх

-Улс төр, бизнесийн нөлөө бүхий бүлэглэлүүдийн далд дарамт

-Сэтгүүлчдийн эх сурвалж хамгаалах эрх зүйн баталгаа сул хэвээр байгаа асуудал багтана

Нөгөө талд, Монгол Улсад олон ургальч хэвлэл мэдээлэл оршин тогтнож, цахим орчинд харьцангуй чөлөөтэй мэдээлэл солилцох боломж хадгалагдсаар байна. Энэ нь бүс нутгийн олон оронтой харьцуулахад давуу тал хэвээр байна.

Гэвч олон улсын байгууллагуудын анхааруулж буйгаар, хэрэв хууль эрх зүйн орчныг тодорхой болгохгүй, сэтгүүлчдийн хамгаалалтыг сайжруулахгүй бол бүс нутгийн нийтлэг сөрөг чиг хандлага Монголд ч нөлөөлөх эрсдэл ойрхон байна.

Эх сурвалж: polit.mn