Хуульч, судлаач Л.Галбаатартай ярилцлаа.

-Эрүүгийн хуулийн 13.14-ийг хасаж, “гүтгэх” гэмт хэргийг дахин томьёолж байгаа нь эрх зүйн хувьд ямар өөрчлөлт авчирч байна вэ. Өмнөхөөсөө юугаараа ялгаатай байна?

-Өмнөх Эрүүгийн хуулийн 13.14 дүгээр зүйл нь "Худал мэдээлэл тараах" гэсэн хэт ерөнхий нэршил дор хүний гэм бурууг нарийвчлан тогтоогоогүй, хүн бүрийг, тэр дундаа болгоомжгүй алдаа гаргасан иргэдийг ч яллах эрсдэлтэй байсан. Ажлын хэсгийн хүрээнд танилцуулсан Эрүүгийн хуульд нэмэх “14.10 дугаар зүйл.Гүтгэх” төсөлд зарим зарчмын ялгаа байна. Тухайлбал, худал мэдээллийг "мэдсээр байж", эсхүл "зориуд бэлтгэж" тараасан байх нөхцөлийг шаардаж байна. Энэ нь санамсаргүй алдааг гэмт хэрэгт тооцохгүй байх хамгаалалт юм.

Зөвхөн "нэр төр, алдар хүндийг гутаах зорилготой" байхыг шаардаж, түүнийгээ тухайн зүйл дэх тайлбар хэсэгтээ тодорхойлж өгсөн. Нийтийн ашиг сонирхолтой холбоотой, улстөрчийг шүүмжлэх, эх сурвалждаа тулгуурлах, үнэн гэж итгэх бодит үндэслэл байсан бол гэмт хэрэгт тооцохгүй гэх чухал заалтууд оржээ.

-Нэр хүндтэй холбоотой маргааныг Эрүүгийн бус, иргэний журмаар шийдэх нь илүү зохистой гэж олон улсын практикт үздэг. Харин манайд Эрүүгийн хуулиар зохицуулах нь хэр хортой вэ. Үүнийг яаж шийдэх ёстой вэ?

-Эрүүгийн хуулиар тухайн асуудлыг зохицуулах нь нийгэмд "айдас төрүүлэх үр дагавар"-ыг бий болгодог нь хамгийн хортой. Иргэний хэрэг дээр хэн нэгнийг цагдан хорих, гэр оронд нь нэгжлэг хийх ёсгүй бол Эрүүгийн хэрэгт эдгээр албадлагын арга хэмжээг авдаг. Энэ нь гэм буруутай эсэхээс үл хамааран зөвхөн шалгах, шалгуулах процесс нь өөрөө шийтгэлийн шинжтэй болгодог. Иргэний хэргийн шүүхэд талууд тэгш эрхтэй мэтгэлцдэг бол Эрүүгийн хэрэгт төрийн асар том машин (цагдаа, прокурор) иргэний эсрэг ажилладаг. Бид нэр төр сэргээх маргааныг эдийн засгийн хариуцлагаар буюу иргэний шүүхээр шийддэг соёл руу шилжих ёстой. Гэвч улстөрчид өөрсдийгөө шүүмжлэлээс хамгаалуулах үүднээс төрийн хүчийг ашиглах сонирхолтой хэвээр байна.

-“Гүтгэх” гэмт хэргийг дахин оруулбал сэтгүүл зүй, хэвлэлийн эрх чөлөөнд ямар халтай вэ?

-Хэдийгээр Эрүүгийн хуульд нэмэх “14.10 дугаар зүйл.Гүтгэх” төсөлд хамгаалалтын заалтууд орсон ч "Эрүүгийн хууль"-д гүтгэх гэмт хэргийн зохицуулалт байх нь өөрөө сэтгүүлчдэд, иргэний нийгмийн идэвхтнүүдэд байнгын дарамт болно. Улстөрчид сэтгүүлчийг ял авна гэж найдахдаа бус, зүгээр л ажил хийлгэхгүй байцаалтад дуудаж, залхаах зорилгоор энэ хуулийг ашигладаг.

Олон улсад үүнийг SLAPP зарга гэж нэрлэдэг. Сэтгүүлч "Эрүүгийн хэрэгтэн" болохоос айж, авлигын хэргийг эрэн сурвалжлах, дэлгэхээсээ өмнө "Амаа хамхих" сонголт хийхэд хүрдэг. Энэ нь олон нийтийн мэдэх эрхийг шууд боомилж буй хэрэг юм.

-“Гүтгэх” гэдгийг хэт ерөнхий томьёолбол хууль хэрэглэх явцад дур зоргоор тайлбарлах эрсдэл үүсэх байх. Шинэ төсөл энэ эрсдэлийг хэр сайн хааж чадсан бэ?

-Эрүүгийн хуульд нэмэх “14.10 дугаар зүйл.Гүтгэх” төсөлд зарим "цоорхой" байгаа нь хуулийг үзэмжээрээ хэрэглэх эрсдэлийг нээлттэй үлдээж байна. Тухайлбал, төслийн 2.1-т заасан "Эдийн бус ашигтай байдал" гэх томъёолол хэт өргөн хүрээтэй. Үүнийг сэтгүүлчийн хандалт авах, нэр хүндээ өсгөх хүсэлтэй холбон тайлбарлаж яллах эрсдэлтэй. Албан тушаалтан тайлбар хийсээр байтал мэдээллийг дахин тараавал гэмт хэрэгт тооцох тайлбар хэсэг нь маш аюултай. Улстөрч өөрийнхөө тайлбарыг "үндэслэл бүхий" гэж зүтгээд, шүүмжлэлийг зогсоох хэрэгсэл болгох боломжтой байна.

-Ийм чухал өөрчлөлтөд богино хугацаанд санал авах нь хууль тогтоох чанарт яаж нөлөөлөх бол?

-Энэ нь хууль тогтоох үйл ажиллагааны чанар болон төрийн институцийн хариуцлагад маш сөргөөр нөлөөлж байна. Энд хоёр үндсэн асуудал байна. Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны Дэгийн тухай хуулийн 84.3-т "Цэцийн дүгнэлтийг УИХ хүлээн зөвшөөрсөн бол ажлын 15 өдрийн дотор тухайн болон холбогдох бусад хууль, шийдвэрт зохих нэмэлт, өөрчлөлт оруулна" гэж тодорхой заасан. Гэтэл Эрүүгийн хуулийн 13.14 дүгээр зүйл буюу “Худал мэдээлэл тараах” гэмт хэргийн зохицуулалт нь Үндсэн хууль зөрчсөн гэж үзсэн Үндсэн хуулийн Цэцийн шийдвэрийг УИХ 2025 оны арванхоёрдугаар сарын 30-ны өдөр хүлээн зөвшөөрсөн атлаа өнөөдрийг хүртэл гурван сар гаруй хугацаа өнгөрөхөд Эрүүгийн хуулийн 13.14 дүгээр зүйлийг хүчингүй болгох хуулиа батлалгүй, эрх зүйн тодорхойгүй байдал үүсгээд байна. Үндсэн хуулийн Цэцээс гаргасан шийдвэрийнхээ биелэлтэд санаачилгатай ажиллахгүй, "зөнд нь орхиж" байгаа нь хууль тогтоогчид хуулийг үл тоомсорлох боломж олгож байгаа юм. Удаан хугацаанд чимээгүй байснаа гэнэт богино хугацаанд санал авч, яаран батлах нь хууль зүйн техникийн алдаатай, хүний эрхийг бодитой хамгаалаагүй "хуумгай" хууль төрөх үндэс болдог. Олон нийт, сэтгүүлчид төслийг бүрэн судалж, эрсдэлийг тооцох боломжгүй болж байгаа нь хууль тогтоох чанарыг илт бууруулна.

Эрүүгийн хуульд шинээр “14.10 дугаар зүйл. Гүтгэх” гэж нэмэх гэж байгаа бол Хууль тогтоомжийн тухай хуулийн дагуу хуулийн төслийн холбогдох судалгаануудыг хийх, олон нийтээр хэлэлцүүлэх, УИХ-д үзэл баримтлалын хувьд хэлэлцүүлэх гэх мэт шинээр бүх процессыг эхлүүлж, үргэлжлүүлэх ёстой. Гэтэл Үндсэн хуулийн Цэцийн дүгнэлтийг хүлээн авсантай холбоотой хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах хялбаршуулсан процессыг ашиглаж байгаа нь хардлага дагуулж байна. Түүнчлэн Үндсэн хуулийн Цэцэд маргаан хянан шийдвэрлэх ажиллагааны тухай хуулийн 15 дугаар зүйлийн 3-т зааснаар хэрэв эрх бүхий байгууллага, албан тушаалтан шийдвэр гаргахдаа Цэцийн шийдвэрээр хүчингүй болсон хууль болон бусад шийдвэрийн заалтыг шууд буюу агуулгаар нь дахин сэргээвэл Цэцийн аль нэг гишүүний санаачилгаар Цэц хяналтын журмаар хянан шийдвэрлэж болно. Нөгөө талаар Хууль тогтоомжийн тухай хуулийг зөрчсөн процессоор Эрүүгийн хуульд шинээр “14.10 дугаар зүйл.Гүтгэх” гэж нэмэх нь Үндсэн хуулийн 1 дүгээр зүйлийн 2-т заасан “Хууль дээдлэх” зарчмыг зөрчих нөхцөл болно. Иймд Үндсэн хуулийн Цэцийн шийдвэрийг дүр үзүүлэн, хэлбэр төдий биелүүлэх гэхгүйгээр Эрүүгийн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийг ул суурьтай хэлэлцэх хэрэгтэй байна.

М.МӨНХ

ӨДРИЙН СОНИН